Waarom zijn muziektermen (nog altijd) in het Italiaans?

Allegro, adagio, forte, piano: wie ooit een blokfluit- of pianoboek heeft opengeslagen, kent ze. Muziektermen zijn Italiaans, en dat zijn ze al eeuwen. Italië liep in de muziekgeschiedenis lang genoeg voorop om zijn taal tot vaktaal te maken, en een standaard die eenmaal werkt, vervangt niemand nog zomaar. Zelfs componisten die het in hun eigen taal probeerden, kregen het Italiaans niet weg.

Italië gaf eeuwenlang de toon aan

Het antwoord is minder spannend dan je zou hopen: de Italianen waren er het eerst bij. Een groot deel van de vernieuwingen in de westerse muziek vond plaats in wat nu Italië is. De opera is een Italiaans product, en veel toonaangevende componisten uit die tijd kwamen uit Italiaanse steden, zoals Claudio Monteverdi en Antonio Vivaldi. En wie de muziek bepaalt, bepaalt ook de woorden waarmee erover gepraat wordt.

De rest van Europa keek mee en nam het over. Componisten uit andere landen trokken naar Italië om het vak te leren, Händel en Mozart zetten Italiaanse teksten op muziek en de aanwijzingen boven de notenbalk gingen in dezelfde taal mee. Wanneer precies het kantelpunt lag, daarover zijn muziekhistorici het niet helemaal eens. Dat het in Italië gebeurde, staat niet ter discussie.

Daarna gebeurde wat met elke werkende standaard gebeurt: niemand haalt hem meer weg. Vergelijk het met het stopcontact. Het model in je land is vast niet het ultieme ontwerp, maar je huis zit er vol mee en alle apparaten zijn erop afgestemd, dus niemand begint aan iets nieuws. Zo leest een violist in Tokio, Berlijn of Zwolle vandaag nog steeds presto boven dezelfde maat.

De meest gebruikte Italiaanse muziektermen op een rij

Met de volgende Italiaanse woorden lees je het grootste deel van alle bladmuziek. Ze vallen grofweg in drie groepen: tempo, dynamiek en voordracht.

Bij tempo gaat het om hoe snel je speelt en hoe dat tempo verandert. Van langzaam naar snel kom je deze aanwijzingen het vaakst tegen, gevolgd door de termen voor tempowisselingen:

Largo: breed en langzaam
Lento: langzaam
Adagio: langzaam en rustig
Andante: in wandeltempo
Moderato: gematigd
Allegretto: wat minder snel dan allegro
Allegro: snel
Vivace: levendig en vlug
Presto: sneller dan allegro
Prestissimo: zo snel als mogelijk
Accelerando: geleidelijk sneller
Ritardando of rallentando: geleidelijk langzamer
A tempo: terug naar het oorspronkelijke tempo
Rubato: vrij omgaan met het tempo

Dynamiek gaat over hoe hard of zacht je speelt. In de partituur zie je meestal alleen de afkortingen onder de noten staan.

Pianissimo (pp): zachter dan piano
Piano (p): zacht
Mezzopiano (mp): half zacht
Mezzoforte (mf): half luid
Forte (f): sterk, luid
Fortissimo (ff): luider dan forte
Crescendo (cresc.): geleidelijk luider
Decrescendo of diminuendo (dim.): geleidelijk zachter
Sforzando (sfz): plotseling een sterk accent

Voordrachtstermen vertellen je hoe een noot of passage moet klinken: aan elkaar gebonden, kort afgestoken of juist zingend. Ze zeggen dus iets over de articulatie en het karakter, los van tempo en volume. Je vindt ze boven of onder de notenbalk, vaak naast een tempoterm aan het begin van een stuk.

Legato: gebonden, de noten vloeien in elkaar over
Staccato: kort en los van elkaar
Tenuto: de noot volledig aanhouden
Marcato: gemarkeerd, met nadruk
Cantabile: zingend
Dolce: zoet, lieflijk
Espressivo: expressief
Con brio: met vuur
Fermata: een noot of rust langer aanhouden dan genoteerd
Tutti: iedereen speelt mee

Kleine toevoegingen maken elke aanwijzing preciezer. Ze staan zelden alleen, maar versterken of verzachten de term ervoor of erna.

Molto: veel
Poco: een beetje
Poco a poco: beetje bij beetje
Più: meer
Meno: minder
Ma non troppo: maar niet te veel
Sempre: steeds
Subito: plotseling

Allegro is eigenlijk gewoon vrolijk

Vraag een Italiaan op straat wat allegro betekent en je krijgt niet ‘snel’ te horen, maar ‘vrolijk’. Dat de muziekwereld er een tempo van heeft gemaakt, is een eigen afslag. Hetzelfde geldt voor de rest van het rijtje: presto is nog sneller dan allegro, adagio is langzaam, andante is wandeltempo, forte is sterk oftewel luid en piano is zacht. Dat laatste woord belandde trouwens in de naam van een heel instrument (oorspronkelijk pianoforte genoemd).

Die oorspronkelijke betekenissen klinken nog altijd mee. Een tempoterm zegt niet alleen hoe snel, maar ook hoe het moet voelen. Een adagio wordt al snel geassocieerd met droefheid, een allegro met opgewektheid, en bij allegro agitato vervaagt de grens tussen tempo en stemming helemaal. Het werkt zoals ‘goudbruin bakken’ in een kookboek: één woord dat zowel de kleur als de gaarheid beschrijft, zonder dat er een minutenaantal bij hoeft.

Soms wordt de term zelfs de titel. Het bekendste voorbeeld is Barbers Adagio for Strings, waarin de partituur er nog een schepje bovenop doet met molto adagio: heel langzaam dus. En wie denkt dat dit alleen klassieke muzikanten aangaat: ook arpeggio, het na elkaar spelen van de tonen van een akkoord, is doodgewoon Italiaans.

Beethoven, de metronoom en de kracht van een getal

Je zou denken dat de komst van de metronoom het einde van al dat Italiaans zou betekenen. Een getal is immers exacter dan een woord. Beethoven zag dat ook. Na een ontmoeting met Mälzel in 1817 stelde hij metronoomcijfers op voor zijn eerste acht symfonieën en liet die publiceren in de Leipziger Allgemeine musikalische Zeitung. De Negende bestond toen nog niet, anders had die er vast ook tussen gestaan.

Toch verdwenen de woorden niet, en dat is logisch als je bedenkt wat een getal niet vertelt. Een metronoomcijfer geeft de exacte snelheid, een Italiaanse term zegt wel iets over de snelheid maar ook over het karakter. Het is het verschil tussen ’twaalf graden’ op het weerbericht en het woord ‘fris’: het eerste is meetbaar, het tweede zegt hoe het aanvoelt. Vandaar dat je in een partituur vaak allebei ziet, een term met daarachter een getal.

Niet iedereen deed braaf mee

Componisten zijn eigenwijze mensen, dus er waren er genoeg die het in hun eigen taal probeerden. Debussy schreef zijn aanwijzingen in het Frans (Clair de lune zit er vol mee) en Ravel deed hetzelfde. Schumann koos voor het Duits. Mahler maakte het bont met lange Duitse aanwijzingen in zijn symfonieën, maar zelfs hij kreeg het Italiaans er niet helemaal uit. Boven het eerste deel van zijn Zesde staat ‘Allegro energico, ma non troppo. Heftig, aber markig’. Twee talen in één regel, alsof hij er zelf ook niet uitkwam.

Dat is precies waarom het Italiaans nog steeds wint. Een orkest is internationaal, en de Italiaanse termen zijn de enige die iedereen aan de lessenaar zonder woordenboek leest. Bij adagio weten de hoboïst uit Praag en de bassist uit Rotterdam meteen wat de bedoeling is, terwijl een Franse of Duitse aanwijzing om een vertaling in de kantlijn vraagt.