Saxofoon of klarinet: wat past het best bij jou?

Saxofoon of klarinet: beide instrumenten gebruiken een riet en horen tot de houtblazers, maar ze klinken anders, voelen anders aan en passen bij andere muziekstijlen. Als je niet goed weet welke kant je op wilt, helpt het om de belangrijkste verschillen naast elkaar te zetten. Dan kun je een keuze maken die bij jou past.

Twee instrumenten, één voorvader

De klarinet en de saxofoon zijn nauw aan elkaar verwant, maar ze komen uit heel verschillende tijdperken. De klarinet bestaat al sinds het begin van de achttiende eeuw — rond 1700 ontwikkelde de Duitse instrumentenmaker Johann Christoph Denner een instrument op basis van de chalumeau, een eenvoudig eenrietig blaasinstrument. De saxofoon is een stuk jonger: de Belgische instrumentenmaker Adolphe Sax patenteerde hem in 1846.

Adolphe Sax kende de klarinet goed — hij had er zelf op gestudeerd en werkte als instrumentenmaker aan verbeteringen van bestaande blaasinstrumenten. De saxofoon is dan ook bewust ontworpen als een kruising tussen de klank van een houten blaasinstrument en de projectiekracht van een koperinstrument, bedoeld om het orkest te versterken op plekken waar geen van beide families goed werkte. De conische metalen buis van de sax leende hij van koperinstrumenten; het mondstuk met riet nam hij over van de klarinet.

Dat gedeelde mondstukprincipe is ook de reden dat de twee instrumenten zo vaak in één adem worden genoemd. Beide gebruik je met een riet en een mondstuk, en de vingergrepen vertonen genoeg overeenkomsten om de overstap technisch haalbaar te maken. Toch werkt de akoestiek anders: de klarinet heeft een cilindrische boring en klinkt daardoor bij het overblazen een duodecime hoger — een sprong van een twaalfde — terwijl de sax met zijn conische boring een octaaf omhoog springt, net als een fluit of hobo.

Die akoestische eigenschap maakt de klarinet voor beginners direct wat lastiger, maar dat lees je verderop in dit artikel. Historisch gezien zijn het dus verwante maar bewust verschillende instrumenten, waarbij Sax de klarinet gebruikte als vertrekpunt om iets nieuws te maken — geen kopie, maar een bewuste evolutie.

» Wat is de beste klarinet voor mij?
» Wat zijn de beste klarinet-rieten of saxofoon-rieten voor mij?

Zo anders zien ze eruit — en dat heeft gevolgen

Een saxofoon en een klarinet zijn allebei houtblazers met een riet, maar ze lijken verder op twee totaal verschillende instrumenten. De saxofoon is gemaakt van messing en heeft die herkenbare gebogen vorm (behalve de meeste sopraansaxen) met een brede beker onderaan. De klarinet is een rechte, slanke buis, traditioneel gemaakt van grenadillahout, met een cilindrische boring die van boven tot onder vrijwel gelijke diameter heeft.

Die boring is precies wat het verschil maakt in klank. Een klarinet heeft een cilindrische boring en produceert daardoor vooral oneven boventonen: een warme, gefocuste toon met veel karakter in de lage registers. Een saxofoon heeft een conische boring, die breder wordt naar onderen toe, en dat geeft een vollere, luidere en helderdere klank. De saxofoon projecteert zijn geluid naar de ruimte; de klarinet zingt meer naar binnen.

» Bekijk alle klarinetten
» Bekijk alle saxofoons

Klinkt de saxofoon rijker?

Saxofonisten staan bekend om hun enorme klankenpalet: van een warme, ademige toon tot grommende multifonieken en schelle hoge pieken. Dat hoor je in jazz, funk en soul voortdurend. Bij de klarinet lijkt dat scala op het eerste gehoor smaller — maar dat klopt niet. De klarinet heeft net zoveel klankkleur in huis, alleen zit die grotendeels verborgen in genres die je misschien minder snel opzoekt.

In klassieke muziek en fanfare speelt de klarinet doorgaans een heldere, goed gecontroleerde toon — dat is een stijlkeuze, geen beperking van het instrument. In klezmer hoor je een heel ander beest: snikken, glijdende tonen (glissandi), een bijna schreeuwerige bovenstem en expressieve vibrato. In traditionele jazz uit de jaren twintig en dertig deed de klarinet precies wat de saxofoon nu doet: schuren, wringen, zingen.

Wat is moeilijker om te leren: sax of klarinet?

Op de sax hoef je met je lippen minder precies te werken: de mondhouding, ook wel embouchure genoemd, is iets vergevingsgezinder. Op de klarinet is de embouchure meer als koekjesdeeg dat je precies goed moet uitrollen — te weinig druk werkt niet, te veel ook niet. Dat betekent niet dat de saxofoon makkelijker is, alleen dat de drempel om te starten lager ligt.

Er zijn nog een paar zaken die de klarinet iets moeilijker maken in het begin. Zo heeft de klarinet een registerbreuk midden in het instrument – een sprong van een twaalfde waarbij je een extra klep (de duimklep) gebruikt — die beginners moeite kost. Verder vraagt het goed sluiten van de toongaten om de nodige oefening, in tegenstelling tot de kleppen van de sax.

Voor een beginner die snel resultaat wil, is de saxofoon iets toegankelijker in de eerste maanden. Wie van begin af aan klassiek wil spelen of mee wil doen in een harmonie, kiest vaker voor de klarinet. Beide instrumenten vragen uiteindelijk jaren oefening om echt goed te worden — dat verschilt niet.

Moet je eerst klarinet leren voordat je sax speelt?

Dit is een van de meest hardnekkige fabels in de blaaswereld. De overgang van sax naar klarinet (of andersom) is juist moeilijker dan hij lijkt, juist doordat je als gevorderde speler gewend bent aan specifieke gewoontes die op het andere instrument averechts werken. Een saxofonist die voor het eerst klarinet oppikt, merkt dat de embouchure opnieuw opgebouwd moet worden: wat werkt op de sax geeft op de klarinet een schel of piepend geluid.

Welk instrument kies je dan?

Kies het instrument waarbij je muzikale hart ligt. Vind je de warme, klassieke klank mooi en wil je meedoen in een orkest of harmonie? Kies dan voor de klarinet. Vind je de heldere, krachtige sound van jazz, pop of soul aansprekend en wil je snel resultaat horen? Dan past de saxofoon beter bij je start. En budget speelt ook een beetje mee. Een beginners-klarinet is gemiddeld goedkoper dan een beginners-altsaxofoon.