Hoeveel toetsen heb je nodig? Van mini-controller tot volledig klavier

Hoeveel toetsen je nodig hebt, hangt niet af van hoe goed je bent, maar van wat je ermee wilt doen. Een producer die baslijnen inspeelt heeft aan een paar octaven genoeg, iemand die piano leert loopt daar binnen een paar maanden op vast. Daartussen zit een heel veld aan keuzes, en bij elke maat hoort een eigen soort muzikant.

Waarom de piano op volle breedte is uitgekomen

Een moderne piano heeft 88 toetsen, ruim zeven octaven van laag tot hoog. Dat is geen natuurwet. Het klavier is in de loop van de tijd steeds breder geworden omdat componisten om meer ruimte vroegen, en tegen het einde van de negentiende eeuw was dit de maat waar iedereen zich naar richtte.

Dat is meteen het eerlijke antwoord op de vraag of je ooit 88 nodig hebt: wil je pianoliteratuur spelen, dan uiteindelijk wel. Ik zeg uiteindelijk, omdat het merendeel van de pianomuziek echt geen zeven octaven nodig heeft. Ga je bijvoorbeeld keyboard spelen, dan heb je het sowieso niet nodig, want dan wil je waarschijnlijk geen pianist zijn in de klassieke zin.

» Bekijk alle toetsinstrumenten

Het witte MIDI-keyboard in het midden is zo’n typisch compact modelletje waarmee producers de klanken op hun computer en externe synthesizers mee aansturen

25 tot 37 toetsen – de kleinste controllers: melodie, geen pianospel

De allerkleinste keyboards, met 25 tot 37 toetsen, zijn gemaakt voor producers die bijvoorbeeld met één hand een melodie, drumpatroon of baslijn inspelen terwijl de andere hand op de muis ligt. Twee octaven is daar vaak genoeg voor. Je speelt hoogstens éénhandige akkoorden, en als je hoger of lager moet, druk je gewoon op de octaafknop. Tweehandig spelen doe je op deze maat bijna nooit.

Sommige van deze controllers hebben bovendien mini-keys: smallere toetsen waardoor het apparaat op een hoekje van je bureau past of in je rugtas. Handig, maar wie wil leren spelen, moet daar niet aan beginnen. Je vingers leren dan afstanden die niet overeenkomen met een echte piano, een volwaardig keyboard of een normale synthesizer.

Voor wat het is – een ‘schets’-instrument naast de laptop – vind ik zo’n kleintje fantastisch. Maar zodra je met twee handen wilt gaan spelen, weet je vanzelf dat je iets groters nodig hebt.

» Bekijk alle MIDI-keyboards

De meeste keyboards, net zoals dit model, hebben 61 toetsen

Het middenveld: keyboard leren en popkeys

Vanaf 49 toetsen kun je echt met twee handen aan de slag: meestal links akkoorden, rechts melodie.

Met 61 toetsen, dus vijf octaven, zit je op de maat van het standaard alles-in-één keyboard (inclusief de bekende begeleidingsautomaat) en van menige synthesizer. Dat is ook meteen het bereik waar de meeste toetsenpartijen voor popmuziek in zitten. Een ‘pad’, een orgelpartij, een synthlead, een pianopartijtje onder een refrein: het past er allemaal op zonder dat je tijdens het spelen aan knoppen hoeft te zitten.

Het verschil tussen 49 en 61 zit precies daarin: hoe vaak je naar de octaafknoppen grijpt. Met zo’n knop laat je het hele keyboard een octaaf lager of hoger klinken, zodat je kunt wisselen tussen bijvoorbeeld een bas en een fluit. Met de vier octaven van een 49-toetsen-keyboard ben je daar in de praktijk veel mee bezig, met vijf een stuk minder. Het is als koken op een te klein aanrecht: het lukt, maar je bent steeds pannen aan het verschuiven in plaats van aan het koken.

Waar je in deze maat wel tegenaan loopt: volledig gewogen toetsen, met het zware gevoel van een echt pianoklavier, zul je op 61 toetsen (en daaronder) zelden vinden. Je krijgt vrijwel altijd de bekende lichte ‘synth’-toetsen of hoogstens een semigewogen klavier, wat er dus tussenin zit. Voor keyboard- en synth-spel is dat ook precies wat je wil, maar voor wie piano wil leren spelen is het een serieuze beperking.

» Bekijk alle keyboards
» Bekijk alle synthesizers
» Wat is het verschil tussen een keyboard en een digitale piano?
» Wat is het verschil tussen een keyboard en een synthesizer?

Aan de kleur herken je hier meteen een stage piano van Nord. Heel wat toetsenisten kiezen voor zo’n compacter model met 73 toetsen (maar Nord piano’s zijn ook verkrijgbaar met 88 toetsen).

Het compromis voor live en studio

Met 73 of 76 toetsen zit je op de maat van de toetsenist die een flink bereik nodig heeft, maar voor wie 88 toetsen gewoon nét te onhandig zijn in de studio of in de auto/bus. Ik heb zelf een tijd met zo’n instrument in de auto gezeten en het scheelt echt: minder sjouwen, minder zoeken naar een hoek op het podium en het past op elke achterbank. Voor wie vooral in een band speelt of liedjes schrijft, is dit het punt waar prijs en pianogevoel bij elkaar komen.

Wat krijg je? Je mist ongeveer een half octaaf onderin en een half octaaf bovenin, en in de meeste pop- en bandmuziek merk je daar weinig van. Daarnaast bestaan er volwaardige digitale piano’s en heel wat stage piano’s met dit kleinere bereik. Dat extra octaaf gebruik je ook in echte pianomuziek zó weinig dat je zelfs als professional weinig te klagen zal hebben.

Nog wel een opmerking over dat pianogevoel: niet elk 73/76-toetsen-model heeft de gewogen of hammer-action-toetsen van een piano. Het kunnen namelijk nog steeds keyboard/synth- of semi-gewogen toetsen zijn. Dat hoeft geen probleem te zijn, want dat je een groot bereik nodig hebt voor jouw toepassing, betekent nog niet dat je ook een typische pianist bent. Misschien arrangeer je wel orkestmuziek…

» Bekijk alle stage piano’s
» Toetsenist in een band – Dit komt erbij kijken

Een typische digitale piano voor thuis, met het volledige pianoklavier van 88 toetsen.

Het volledige klavier: voor wie serieus piano gaat spelen

Wie piano wil leren spelen en daar serieus mee doorgaat, komt uiteindelijk bij 88 toetsen uit. Niet omdat je in de eerste maanden het hele klavier gebruikt, want dat doe je niet, zelfs niet over een jaar. De reden is dat er een moment gaat komen dat je die noten wél nodig hebt, ook al is het maar heel af en toe. Met name klassieke pianoboeken gaan nog wel eens tot de uiterste hoeken van het klavier.

Moet een beginner dan meteen 88 kopen? Nee, je kunt prima op minder beginnen en er maanden plezier van hebben. De vraag is alleen of je over twee jaar opnieuw gaat kopen. Veel mensen die doorzetten, merken na verloop van tijd dat hun kleinere instrument te krap wordt en halen alsnog het grotere in huis. Twee keer kopen is duurder dan één keer goed, en 88 toetsen is doorgaans al de duurdere optie.

Dat gezegd hebbende: meestal wordt de keus al voor je gemaakt, want normale digitale piano’s met minder dan 88 toetsen zijn sterk in de minderheid.

» Bekijk alle piano- en keyboardstartersets
» Doe de Interactieve Keuzehulp Digitale piano
» Bekijk alle digitale piano’s